Checklist bronnen

Gebruik deze checklist om beweringen, bronnen en beeldvorming zorgvuldiger te beoordelen.

Werkbladen Bronnen en media Online gedrag Praktisch handelen

Unieke illustratie bij Checklist bronnen

Praktische bronnencheck

Loop acht controles langs vóór je gelooft of deelt

Niet iedere vraag hoeft direct een volledig antwoord op te leveren. Een open punt is vooral een signaal om nog niet te stellig te worden en zo nodig verder te zoeken.

van controles doorlopen

01 Formuleer de precieze claim Welke concrete bewering wil je controleren? Een algemene indruk is moeilijk te toetsen. Splits feiten, meningen, voorspellingen en waardeoordelen van elkaar. Aanpak: Schrijf de claim in één zin op zonder emotionele labels. 02 Zoek de oorspronkelijke bron Wie publiceerde of zei dit als eerste? Een screenshot, samenvatting of doorplaatsing kan belangrijke context, voorwaarden of correcties missen. Aanpak: Open de oorspronkelijke publicatie, video, uitspraak, dataset of het onderzoeksrapport. 03 Onderzoek afzender en belang Is duidelijk wie de maker is en welk belang of welke deskundigheid meespeelt? Naam, reputatie of een professioneel uiterlijk zijn op zichzelf geen bewijs. Transparantie helpt om de bron te beoordelen. Aanpak: Bekijk auteursinformatie, organisatie, financiering en mogelijke belangen. 04 Bekijk het bewijs Ondersteunt het aangehaalde bewijs precies deze conclusie? Een echt cijfer of onderzoek kan te breed worden uitgelegd, selectief zijn gekozen of alleen samenhang tonen. Aanpak: Controleer methode, omvang, beperkingen en wat de bron zelf concludeert. 05 Controleer datum en context Klopt de tijd, plaats en situatie waarin het materiaal wordt gebruikt? Oude berichten, losse citaten en cijfers zonder vergelijkingsbasis kunnen een verkeerde actuele indruk geven. Aanpak: Lees vóór en na het citaat en zoek de oorspronkelijke datum en volledige context. 06 Controleer beeld en geluid apart Hoort deze foto, video of audio werkelijk bij de beschreven gebeurtenis? Echt beeld kan uit een andere plaats of periode komen; gemanipuleerd en door AI gemaakt materiaal vraagt extra controle. Aanpak: Zoek eerdere versies, let op uitsneden en controleer waar het bestand voor het eerst verscheen. 07 Zoek onafhankelijke bevestiging Bevestigen bronnen die niet van elkaar overschrijven dezelfde kern? Veel identieke berichten kunnen uiteindelijk op één onbevestigde bron teruggaan. Aanpak: Vergelijk meerdere onafhankelijke bronnen en controleer of zij eigen bewijs noemen. 08 Bekijk taal en ontbrekende informatie Welke woorden sturen jouw gevoel en welk redelijk perspectief blijft buiten beeld? Framing maakt een bericht niet automatisch onwaar, maar beïnvloedt wel wat opvalt en welke conclusie vanzelfsprekend lijkt. Aanpak: Herschrijf de kern neutraal en noteer welke informatie je nog nodig hebt.

Jouw tussenstand

Wanneer is verder controleren nodig?

Blijft een belangrijk antwoord open, is de claim uitzonderlijk of kan delen schade veroorzaken? Wacht dan met doorsturen. Zoek de primaire bron, vraag deskundige uitleg of kijk of een onafhankelijke factchecker de bewering al onderzocht heeft.